ขันธ์๕ และ อุปาทานขันธ์๕

         ในทางพระพุทธศาสนา  เราสามารถแยกกระบวนการทำงานของจิต  หรือกระบวนธรรมของจิตได้เป็น ๒ แบบใหญ่ๆ  อันต่างก็ล้วนเป็นสภาวธรรมหรือธรรมชาติของจิตอันต่างล้วนเกิดขึ้นในชีวิตประจำวันของปุถุชนอยู่ตลอดเวลา

         ขันธ์ ๕  เป็นกระบวนธรรมของจิต แบบไม่เป็นทุกข์ เป็นกระบวนธรรมในการดำเนินชีวิตอย่างเป็นปกติสุข เป็นกระบวนธรรมที่เนื่องสัมพันธ์กันของขันธ์ทั้ง ๕ เพื่อการดำรงคงชีวิต  จึงเป็นสิ่งที่จำเป็นที่ต้องมี ต้องเกิด  มีเหมือนกันทั้งในปุถุชนและพระอริยเจ้า

         อุปาทานขันธ์ ๕   เป็นกระบวนธรรมของจิตเช่นเดียวกัน แต่เป็นชนิดที่ก่อให้เกิดทุกข์  เป็นสภาวธรรมชาติของปุถุชนเช่นกัน แต่เป็นฝ่ายที่ก่อให้เกิดทุกข์โทษภัยแก่ผู้ดำเนินอยู่  จึงมีอยู่แต่ในปุถุชน  หรือเป็นกระบวนธรรมของจิตที่ดำเนินเป็นไปตามวงจรปฏิจจสมุปบาทจนเกิดความทุกข์ขึ้นนั่นเอง กล่าวคือ ขันธ์ ๕ ที่จำเป็นในการดำรงคงชีวิตในขณะนั้น ล้วนประกอบหรือล้วนถูกครอบงำด้วยอุปาทาน  อันคือความยึดมั่นให้เป็นไปตามกิเลสหรือความพึงพอใจของตัวของตน